Krajem 2022. godine, Poreska uprava je započela praksu donošenja Privremenih rešenja u cilju utvrđivanja i naplate poreza i doprinosa za obavezno socijalno osiguranje na prihode koje su građani ostvarili po osnovu rada za inostrane poslodavce, počev od prihoda ostvarenih u 2017. godini. Ova praksa se nastavila i u 2024. godini za prihode ostvarene u 2019. godini, što je izazvalo brojne polemike u stručnoj javnosti.
Ne baveći se dalje problematikom izabranog pristupa utvrđivanja i naplate poreza i doprinosa za obavezno socijalno osiguranje, u nastavku ćemo se osvrnuti na jednu drugu praksu Poreske uprave, koja je započeta istovremeno, a tiče se zahteva za dostavljanje određene dokumentacije u postupcima poreske kontrole pokrenutim nakon što su određeni obveznici izjavili žalbe na Privremena rešenja.
Dodatno, naglašavamo da će ovaj tekst u nastavku obrađivati isključivo slučajeve iz prakse koji se odnose na utvrđivanje poreza (doprinosi za obavezno socijalno osiguranje nisu predmet ovog teksta) na prihode obveznika koji su, u godinama za koje ih Poreska uprava zadužuje, rad obavljali isključivo na teritoriji drugih država, gde su im bili centri poslovnih i životnih interesa, pritom, u Republici Srbiji u odnosnoj poreskoj godini nisu boravili 183 ili više dana, već su isključivo imali “formalno” registrovano prebivalište.
Naime, poreski obveznici koji su, po uručivanju Privremenih rešenja, izjavili žalbe, navodeći da nisu bili poreski rezidenti Republike Srbije u periodima za koje ih Poreska uprava zadužuje, suočili su se sa nejasnim i neosnovanim zahtevom Poreske uprave da, za periode za koje su zaduživani, dostave potvrde o rezidentnosti (stranih) država u kojima su živeli i radili, i gde su im bili centri životnih i poslovnih interesa.
Ovakvo postupanje Poreske uprave je krajnje nejasno i štaviše, potpuno je proizvoljno i pravno neutemeljeno. Naime, ako krenemo od definicije nerezidenta prema Zakonu o porezu na dohodak građana, jasno je da zakonodavac pod tim pojmom podrazumeva sva lica koja nisu poreski rezidenti. Sa druge strane, poreskim rezidentima se smatraju lica koja na teritoriji Srbije:
1) imaju prebivalište ili
2) imaju centar poslovnih i životnih interesa, ili
3) neprekidno ili sa prekidima, borave 183 ili više dana u periodu od 12 meseci koji počinje ili se završava u odnosnoj poreskoj godini.
Dakle, ako se određena lica ne mogu svrstati u navedene kategorije, prema zakonskim odredbama, smatraju se poreskim nerezidentima, što dalje implicira da se po osnovu ostvarenih prihoda ne mogu smatrati ni poreskim obveznicima (naravno, pod uslovom da rad po osnovu kog su prihodi ostvareni nije obavljan na teritoriji Republike Srbije).
Imajući u vidu citirane zakonske odredbe o (ne) rezidenstvu, jedini ispravan put kojim je, u pokrenutim postupcima poreske kontrole trebalo krenuti, jeste dokazivanje činjenica od značaja za utvrđivanje poreskog rezidenstva (poput činjenica od značaja za utvrđivanje postojanje prebivališta, mesta rada i postojanja porodice, broj provedenih dana Republici Srbiji u odnosnoj poreskoj godini itd), kako bi se izveo pravilan zaključak da li određeno lice jeste ili nije poreski rezident.
Suprotno navedenom, Poreska uprava je, upućivanjem zahteva za dostavljanje potvrda o rezidentnosti strane države, krenula od dokazivanja negativne činjenice - da li neko lice jeste ili nije poreski nerezident, što je apsolutno pogrešno, iz razloga što je, kao što smo to prethodno istakli, poreski nerezident Republike Srbije svako lice koje nije poreski rezident, a ne lice koje je poreski rezident strane države.
Naravno, jasno je da je Poreska uprava od samog početka ovih postupaka postupala na bazi pretpostavke da su lica koja, formalno, imaju registrovana prebivališta na teritoriji Republike Srbije - automatski njeni poreski rezidenti.
Međutim, ako znamo da je, shodno Zakonu o prebivalištu, prebivalište mesto u kome se građanin nastanio (objektivni element) sa namerom da u njemu stalno živi (subjektivni element), odnosno mesto u kome se nalazi centar njegovih životnih aktivnosti, profesionalnih, ekonomskih, socijalnih i drugih veza koje dokazuju njegovu trajnu povezanost s mestom u kome se nastanio, postavlja se pitanje da li je postojanje samo formalne registracije (uz odsustvo i objektivnog i subjektivnog elementa, ali i odsustvo činjenica koje ukazuju na trajnu vezu sa određenim mestom) dovoljan kriterijum za konstituisanje poreskog rezidentstva.
Naš stav je da ovakvo postupanje vodi ka nepotpunom utvrđivanju činjeničnog stanja i smatramo da bi svako drugačije tumačenje bilo potpuno pogrešno.
S obzirom na to da Poreska uprava u najvećem broju predmeta još uvek nije donela prvostepena rešenja, konačno razrešenje nastalog pravnog vakuma i dalje nije na vidiku. Građanima preostaje jedino da sa neizvesnošću isčekuju ishod postupaka, u nadi da će, ako ne Poreska uprava, onda makar Ministarstvo finansija kao drugostepeni organ (ili kasnije Upravni sud u upravnom sporu), imati više sluha za svestrano raspravljanje predmeta postupka, kao i ispravan pristup i sistematičnije tumačenje i primenu napred pomenutih zakonskih odredbi.
Jedno od mogućih rešenja ovog pravnog vakuma svakako predstavlja primena načela fakticiteta iz Zakona o poreskom postupku i poreskoj administraciji, po kojem se poreske činjenice utvrđuju prema njihovoj ekonomskoj suštini, što bi moglo umanjiti značaj strogo-formalnog (i pogrešnog) tumačenja da isključivo registrovano prebivalište, bez suštinskog prebivanja na određenoj adresi, može konsituisati poresko rezidenstvo.
Naravno, Poreska uprava može braniti zahtev za dostavljanje potvrde o rezidentnosti strane države time da želi da na potpuno osnovan način razreši spor o rezidentstvu između Srbije i te strane države, primenom kriterijuma iz člana 4. Ugovora o izbegavanju dvostrukog oporezivanja. No, šta ako je prihod ostvaren radom u državi sa kojom Srbija nema zaključen takav ugovor (npr. sa SAD-om ili Tanzanijom)? Da li bi i tada ovakav zahtev Poreske uprave bio pravno osnovan? Odgovor se nameće sam po sebi.